Алтынньы 18 күнүгэр Дьокуускайдааҕы Емельян Ярославскай аатынан түмэлгэ «Эҥсиэли хочотун историята нууччалар XVII үйэтээҕи докумуоннарыгар» диэн саҥа кинигэ сүрэхтэннэ

Алтынньы 18 күнүгэр Дьокуускайдааҕы Емельян Ярославскай аатынан түмэлгэ «Эҥсиэли хочотун историята нууччалар XVII үйэтээҕи докумуоннарыгар» диэн саҥа кинигэ сүрэхтэннэ
25.10.2019
Количество показов: 207

Алтынньы 18 күнүгэр Дьокуускайдааҕы Емельян Ярославскай аатынан түмэлгэ «Эҥсиэли хочотун историята нууччалар XVII үйэтээҕи докумуоннарыгар» диэн саҥа кинигэ сүрэхтэннэ. Тэрээһин «Саха сирин историята культуралар уонна ааспыт кэмнэр алтыһыыларыгар. XVII үйэ — судаарыстыбаннас саҕаланыыта» диэн төгүрүк остуол иитинэн тэрилиннэ.

 

Кинигэ сүрэхтэниитигэр Нам улууһун баһылыга Ю.И. Слепцов, Россия наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын институтун научнай үлэһитэ, историческай наука кандидата П.П. Петров, СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлэ П.В. Гоголев, СӨ Ил Түмэнин тутууга уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ А.И. Еремеев,  СӨ культурнай нэһилиэстибэтин объектарын харыстабылын департаменын салайааччыта Н.А. Макаров кыттыыны ыллылар.

 

Тэрээһин Саха сирэ Россия судаарыстыбатыгар киирбитэ 390 сылын көрсө бэлэмнэнии үлэ чэрчитинэн ыытылынна. Түөрт үйэ тухары дьылҕа Хаан ыйааҕынан Саха сирэ Россия сорҕото буолан үүнэн, сайдан кэллэ. Оччолортон саҕаламмыт Россиябыт, Сахабыт сирин бары омуктарын улуу доҕордоһууларын, сомоҕолоһууларын бөҕөргөтөн сайдыы саҥа таһымыгар тиийиэхтээхпит, дойдубут күүһү-уоҕун күүһүрдүөхтээхпит, дьоһун олоҕу тэрийиэхтээхпит. Ол хас биирдиибититтэн тутулуктаах.

 

Юрий Слепцов «Эҥсиэли хочотун историята нууччалар XVII үйэтээҕи докумуоннарыгар» диэн саҥа кинигэ автордарыгар: СО РАН ИГИ уонна ПМНС кылаабынай научнай сотруднигар, историческай наука докторыгар А.А. Борисовка уонна биир дойдулаахпыт, кыраайы үөрэтээччи, Нам улууһун Бочуоттаах гражданина У.Д. Сивцеваҕа «Нам улууһун культуратын сайдыытыгар кылаатын иһин» Бочуотунай бэлиэлэри үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда.

 

Саҥа кинигэ библиографическай ырытыытын Н.М. Рыкунов аатынан Намнааҕы киин библиотека кыраайы үөрэтэр салаатын үлэһитэ Р.Н. Дьяконова оҥордо. Кинигэ «Нам улууһун» МТ (баһылык Ю.И. Слепцов) үбүлээһининэн 300 ахсаанынан тахсыбыт. Кинигэ рецензиятын историческай наука доктора О.В. Бураева уонна историческай наука кандидата А.П. Николаев, киирии тылы улууспут баһылыга Ю.И. Слепцов суруйбуттар. Кинигэ таһыгар Федор Павлов «Мымах кинээс», инники форзаһыгар «айанньыт Бекетов» хартыыналарын репродукциялара, кэнники форзаһыгар II Хомустаах нэһилиэгэр былыргы Ыстаарай куорат турбут сирин Алексей Перевалов түһэрбит хаартыската киирбиттэр.

 

Раиса Гоголева: «Кэнники сылларга улууспут историятын, биллэр-көстөр дьоммутун кэпсиир кинигэлэр тахсыылара элбээтэ. Олор улууспут историятын билиигэ көмөлөөх буолаллара саарбаҕа суох. Бүгүн тутан олорор кинигэбит XVII үйэтээҕи докумуоннар хомуурунньуктара, бастакы научнай ис хоһоонноох айымньы.

 

Хомуурунньук үс түһүмэхтэн турар. Балары сэргэ ырытыылар, сыһыарыылар киирбиттэр. Хомуурунньукка Нам улууһугар Ленскэй острог, бастакы Ыстаарай куорат төрүттэммитин, сахалар бэйэни салайыныы иһин туруулаһыыларын, общественнай сыһыаннаһыыларын туһунан Россия судаарыстыбаннай архыыбыттан көстүбүт отут докуомуон киирбит.

 

Историябытын кэрэһилиир биир улахан суолталаах кинигэ тахсыытыгар үлэлэспит Ульяна Дмитриевнаҕа, Андриан Афанасьевичка киин библиотека коллективын уонна ааҕааччыларбыт ааттарыттан махталбытын тиэрдэбит.

 

«Силиһэ суох мас үүммэт» диэн норуот мындыр өһүн хоһооно баар. Биһиги уруккубутун-хойуккубутун билиэх, үөрэтиэх, сыаналыах тустаахпыт».

 

Петр Гоголев: «Бүгүҥҥү көрсүһүүбүт сүнньэ (темата) судаарыстыбаннас үөскээһинэ диэн. Саха автономията 100 сылын бэлиэтээри хамсааһыны, кэпсэтиини таһаара сылдьабыт. Бу түмсүүбүтүгэр Саха сирин судаарыстыбаннаһа Россияны кытта холбоһуутуттан саҕаланан, тэриллэн барбыта диэн санаалаах кэпсэтэ олоробут.

 

Судаарыстыбаннас сүрүн төрүтэ быраап, сокуон сайдыыта, сокуону толорууну ситиһии буолар. Биир дойдулаахтарбыт, олохтоохтор, кэскили саныыр дьоммут Россия судаарыстыбатын састаабыгар киирбит кэммититтэн олохтоох нэһилиэнньэ быраабын туруорсууга быһаччы кыттыбыттара. Ол курдук, намнар кинээстэрэ ыраахтааҕыга тиийэн дьаһаах кээмэйэ кыччыырын, суут сорох боппуруостара олохтоох былаас көрүүтүгэр бэриллиитин туруорсубуттара. Ол түмүгэр ыраахтааҕы дьаһаах, суут да өттүгэр киэҥ боломуочуйаны биэрбитэ. Россия сокуоннарыттан тас өттө олохтоох сиэри (обычайы) учуоттаан быһаарыллыахтааҕа ыйыллыбыта.

 

Судаарыстыбаннас үөскээһинин саҥалыы этиэхпитин баҕарар буоллахпытына, архыыптарга үлэлээһини, чинчийиилэри салгыы ыыта туруохтаахпыт. Маннык кинигэлэр тахса турдуннар. Кэпсэтии бу тула үөскүү турдун. Оччоҕо кырдьык тахсан кэлиэҕэ».

 

Юрий Слепцов: «2022 сылга биһиги республикабыт автономияламмыта 100 сылын, өссө уон сылынан Саха сирэ Россия судаарыстыбатыгар холбоспута 400 сылын бэлиэтиэхпит. Бу икки бэлиэ түгэннэр быстыспат сибээстээхтэр. Уруккуну ырытааччылар, түөрээччилэр туох да диэбиттэрин иһин, биһиги өбүгэлэрбит, улуу биир дойдулаахтарбыт талан ылбыт суоллара кэскиллээх, үйэлээх, сөптөөх.

 

1632 с. улуу Россиялыын биир буолуохпутуттан биһиги уопсай историябыт (өбүгэлэрбит олохторо-дьаһахтара, культурабыт, ситиһиилэрбит, кыайыыларбыт, иэдээммит, үүнүүбүт-сайдыыбыт) саҕаламмыта. Россия бары норуоттарыныын кэскили түстүүр улуу доҕордоһуубутун харыстыах, үйэтитиэх тустаахпыт. Саамай кылаабынайа ыччаппытын ол тыыҥҥа үөрэтиэхтээхпит, иитиэхтээхпит, өбүгэлэрбит, аҕа көлүөнэ дьоһун олохторунан, ситиһиилэринэн киэн туттар буолууларын ситиһиэхтээхпит.

 

Бу кинигэ архыып докумуоннарыгар олоҕуран суруллубут буолан улахан научнай-историческай суолталаах. Кини көмөтүнэн өбүгэлэрбит олохторун биллэ илик түгэннэрин билиэхпит, сөптөөх суолу тобулбуттарын өйдүөхпүт».

 

Алексей Еремеев: «Ульяна Дмитриевна бу кэмнэргэ бэриниилээхтик үлэлээтэ. Хас көрүстэхпит аайы историяны, кинигэни кэпсэтэн таҕыстыбыт. Биһиги Мымахпыт нууччалары кытта холбоһууга туох оруоллааҕын, сабыдыаллааҕын, кини сыдьааннара тугу ситиспиттэрин, ыраахтааҕыга тиийэн сахалар бырааптарын көмүскээбиттэрин уо.д.а.

 

Ульяна Дмитриевнаҕа, Андриан Афанасьевичка, иккиэҥҥитигэр, норуоккут, улууспут туһугар бэриниилээхтик, хорутуулаахтык үлэлээбиккитигэр, архыып докумуоннарыгар тирэҕирэн бэртээхэй кинигэни көмөлөөн таһаарбыккытыгар махтанабын.

 

Архыыпка үлэлиир ыарахан. «Архыыбы хаспат историк дьиҥнээх историк буолбатах» дииллэр. Старославянскай суругу бэрийэр, ааҕар уустук. Бэрт аҕыйах киһи сатаан ааҕар. Онон билиҥҥи киһи ааҕар, өйдүүр гына уруккуну ырытан, сааһылаан кинигэ суруйуу — түбүктээх, сыралаах үлэ.

 

Намнар оруолларын туһунан эттэххэ — Саха норуотун дьылҕата быһаарыллар быыһык (переломный) кэмнэригэр намнар урут уруккуттан дьону таһаараллар эбит. Холобура, бастатан туран Мымах кинээһи таһаараллар. Биһиги нууччалары кытта доҕордуу буоллахпытына, нууччалары кытта уопсай тылы буллахпытына, сэриилэһэри тохтохпутуна, бу улахан улуу норуоту кытта холбоһоммут, дьылҕабытын биир оҥордохпутуна этэҥҥэ олоруохпут диэн. Ол туһунан бу кинигэҕэ суруллар, киэҥник ырытыллар.

 

Иккиһинэн, Максим Кировиһы таһаараллар. Кини республика тэриллэригэр, судаарыстыбаннас үөскүүрүгэр, автономия ылыллыытыгар XIX-с үйэ саҕаланыытыгар сүрүн оруолу ылар. Бары билэбит, сүрүн боппуростар Москваҕа быһаарыллалларын. Онно маннааҕы табаарыстарынан ыыттарбыт докумуоннарга тирэнэн автономияны күүскэ туруорсубутун архыып матырыйааллара бигэргэтэллэр.

 

Үһүс киһибит — И.Е. Винокуров. Сэрии кэмигэр Саха сирин үрдүнэн сутааһын, ордук 1942 с., буолбута. Кэлии дьоннор, оччотооҕу салайааччылар, сыыһа дьаһайалларын тохтотор уурааҕы дойду үрдүкү салалтатыгар таһааттаран бар дьонун өлүүттэн-сүтүүттэн быыһаабыта».

 

Ульяна Сивцева: Бу төгүрүк остуолга биллиилээх учуонайдар, историктар, кыраайы үөрэтээччилэр, элбэх киһи кытта кэлбититтэн олус үөрэбит.

 

Кинигэбит күн сирин көрөрүгэр улууһум баһылыга Юрий Иннокентьевич өйөөтө, үбүлээтэ. Улахан көмөнү бу кинигэни суруйсубут, редактордаабыт Андриан Афанасьевич, культура министиэристибэтэ, гуманитарнай институт, чуолаан директор Василий Николаевич, улууспут урукку баһылыктара уо.д.а. оҥордулар. Барыгытыгар махтанабын. Бу кинигэ историяны үөрэтээччилэргэ көмөлөһүө диэн эрэнэбин. Бу айымньыга олоҕуран киинэлэр уһуллуохтарын, кинигэлэр тахсыахтарын сөп. Нуучча былыргы суругун-бичигин ааҕар ыарахан. Онон специалистары бэлэмнээһиҥҥэ үлэлиэххэ наада».

 

Василий Иванов: «Нам улууһа бу Саха сиригэр оһуобай улуус курдук буолан көстөр миэхэ. Тоҕо диэтэххэ, бу улууска бэйэлэрин историяларыгар оһуобайдык сыһыаннаһаллар.

 

Урукку араас бириэмэлэргэ оҥоһуллубут сыаналааһыны, араас фактары ырытааһыны көннөрөн, чахчы историяҕа буола сылдьыбыт событиелар курдук көрдөрөөһүн саҕаланна. Ити саамай улахан ситиһии.

 

Мин саамай баҕам диэн буолар: маннык сыһыан республика үрдүнэн хайдах эрэ тарҕанан, хас улуус историяларыгар маннык сыһыаннаһан, дьиҥнээхтик үйэлэр тухары олорбут историяларын сааһылыыллара, чуолкайдыыллара буоллар диэн баҕалаахпын. Нам улууһугар ити үлэ саҕаламмытын биһириибин. Манна кинигэ тахсыбытын бэлиэтии олорорбут олус хайҕаллаах. Республикаҕа бу түгэн хайдах эрэ көстөн-биллэн ааһара буоллар диэн баҕалаахпын.

 

Кинигэ автора Ульяна Дмитриевна дьиҥнээх патриот, киириилээх-тахсыылаах, кэпсэтиилээх-ипсэтиилээх, ылыммыт дьыалатын тиһэҕэр тиэрдэн баран тэйэр, бэйэтин сыалын ситиһиигэ дьону түмэр, хамсатар киһи. Кини профессиональнай историктары кытта бииргэ үлэлээн төрөөбүт улууһун историятыгар үчүгэй кылааты киллэрдэ. Андриан Афанасьевич көмөтө улахан. Бу научнай хабааннаах үчүгэй кинигэ тахсыбыта улахан ситиһии. Саамай кылаабынайа, историяны источникка олоҕуран суруйуохха, билиэххэ, сыаналыахха наада диэн өйгө киллэрэр, бу кинигэ.

 

Онтон билигин мэнээк историянан дьарыктанар, өйтөн таһааран, симпатиянан, антипатиянан салайтаран, архыып докумуоннарыгар тирэҕирбэккэ суруйар, кинигэ таһаарар дьон элбээтилэр. Онон науканан быһааран историяҕа ити суруйар делетанскай сыһыаны хайдах эрэ туоратыахха, ылынымыахха наада. Итинник суруйар буоллахха, ханна тиийиэхпит биллибэт. Туох да сүрдээх, киһи куйахата күүрэр гына, Саха сирэ аан дойду киинин курдук суруйар дьон баар буоллулар. Саха норуота бэйэтэ историялаах. Ону баарынан, итэҕэтиилээхтик суруйуохха наада. Оччоҕо убаастабылы ылыахпыт.

 

Россиялыын холбоһуубут улуу событие. Историяны фактары тэҥнээн, олор туох миэстэни ылалларын үөрэтэн, историяны кэлимник сыаналыахха наада. Бу кинигэ биһиги билэр түгэннэрбитин сөптөөхтүк сыаналыырбытыгар көмөлөһөр».

 

Ааптар: И.Иванов





Рубрика:  Общество
Регион:  Намский
Источник информации:  Администрация МР Намский район
Количество показов: 207
Рубрика: Общество Район: Намский Источник информации: Администрация МР Намский район
Дата публикации: 2019-10-25 16:49:19
Дата изменения: 2020-02-13 18:57:29 Опубликовано на сайте: СахаТаймс - информационно-справочный портал Республики Саха (Якутия)



ТОП-10*: Общество
* - по количеству просмотров за месяц

Новости района: Намский 

Новости рубрики "Общество"
Компания Инфомастер

Возврат к списку