СӨ Ил Дархана Айсен Николаев Ньурба улууһугар дьыалабыай сырыыта

СӨ Ил Дархана Айсен Николаев Ньурба улууһугар дьыалабыай сырыыта
19.07.2019
Количество показов: 249

Элбэх боппуруостар көрүлүннүлэр

От ыйын 17 к. СӨ Ил Дархана Айсен Николаев Ньурба улууһугар кэлэ сырытта. Улууспут салайааччылара үрдүк сололоох ыалдьыттары Түүкээҥҥэ көрүстүлэр. Айсен Сергеевич СӨ, Ньурба, Горнай, Абый уонна Муома улуустарын бочуоттаах олохтооҕо, 1997-2002 сс. Ньурба улууһун баһылыга Варвара Петрова сквер-уһаайбатыгар Үөдэйгэ тыыннаах сибэкки дьөрбөтүн уурда.

Ил Дархан Марха өрүскэ тутулла турар муоста тутуутун үлэтин билистэ. Бу Саха сиригэр билиҥҥитэ саамай улахан муоста буолар. "Сибмост" Красноярскайдааҕы муоста тутар этэрээтин начаалынньыга Максим Мельников эбийиэк быйыл үлэҕэ киирэригэр мэһэйдиир туох даҕаны суоҕун иһитиннэрдэ. Матырыйааллара барыта кэллэ, 150-ча киһи үлэлии сылдьар. Муоста пролета ууга турар 3 атаҕы ааста, төрдүс атахха тиийэрэ чугаһаата. Онтон сыыр үрдүгэр турар тиһэх атахха тиэрдиллиэхтээх. Сотору муостаҕа киириигэ суолларын аспааллааһыны саҕалыахтара, матырыйааллара, оборудованиелара эмиэ барыта эмиэ баар. Сырдатыыта эмиэ оҥоһуллуоҕа, светодиоднай лаампалары аҕалыахтаахтар. Марха муостатын тутааччылар быйыл алтынньы 31 к. бүтэрэргэ былаанныыллар.

Түүкээн муостатыгар хос бэдэрээтчит - "Автодор" РИК сир болотунатын үрдэтэн буор кута сылдьар. Бу эбийиэк эһиил бүтэрэ күүтүллэр.

Айсен Николаев Куочайга оттуу сылдьар "Ньурба-Агро" МТС звенотугар (звеновод Иван Кылыяров) сылдьан үлэни-хамнаһы билистэ. Отчуттар 15 гааны охсубуттар, итиэннэ саҥа рулоннуу сылдьаллар. Окко графиктан 2 күн хойутаан иһэллэр. Саамай улахан кыһалҕанан "Ньурба-Агро" МТС урукку иэстэрэ соһулла сылдьара буолар, бу суоҕа буоллар, үлэлэрин көрдөрүүтэ тупсуо эбит. Хаһаайыстыба дириэктэрэ Александра Михайлова эппитинэн, "Туймаада-лизинг" тэрилтэҕэ буойуна сыаҕын иһин 17 мньл. солк. иэстээхтэр. 2012 с. "Байар" кэпэрэтиипкэ табаҕа аналлаах буойуна сыаҕа аҕалыллан букатын да үлэлээбэккэ турар. Тэрилтэ урукку салайааччыта 2017 с. итини "Байар" кэпэрэтииптэн "Ньурба-Агро" МТС-ка ыларга сөбүлэһэн дуогабарга илии баттаабытын түмүгэр, тэрилтэҕэ 17 мөл. солк. иэс ыйанан баран сылдьар. Буойунаны атын, сөптөөх сиригэр илдьэн туруорарга "Туймаада" ФАПК-ны кытта үлэ барарын эттилэр. "Ньурба-Агро" МТС 2013-2014 сс. "Туймаада" ФАПК-тан Алтайтан ынахтары ыларга анаан 2 мөл. солк. ылбыт, итиэннэ 4 мєл. солк. сойуомугар иэстээх.

Улуус баһылыга Алексей Иннокентьев тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр саппаас чаастарын кииннээн аҕалан атыылааһын тэриллэрэ наадатын тоһоҕолоото. Былырыын урбаанньыт Руслан Федотовы Ньурбаҕа кэлэн тэрилтэтин филиалын аһарыгар ыҥырбыттара да, быйыл кэлбэтэ. Ол иһин манна биир урбаанньыт маҕаһыын аста эрээри, дьон сыанатын ыарырҕатар. Итиэннэ тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга баар "Беларусь" тыраахтыр сапчаастара наадалар.

Куочайга шлюз-регулятор таһыгар улууска баар мелиоративнай систиэмэлэр тустарынан улуус баһылыгын 1-кы солбуйааччыта Артур Яковлев уонна туһааннаах салайааччылар билиһиннэрдилэр, туруорсууларын тиэртилэр. Марха уҥуоргу "Муоһааны", "Төрүт", Сата" (балартан билигин "Муоһааны" систиэмэ эрэ үлэлиир) уонна бу эҥэргэ Куочайга баар "Хаҥас биэрэктээҕи" мелиоративнай систиэмэлэр сиһилии каарталара ыйаммыт. Быйыл Ньурбачааҥҥа уунан 3 үрэҕи толорбуттар, инньэ гынан Сүлэҕэ уу киирдэ. Эһиил быһыт тутуутугар 700 тыһ. солк. көрүллэн быһыт тутулунаҕына уу үчүгэйдик киириэҕэ.

Айсен Николаев Ньурбатааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр 1-кы сыбаайатын түһэрии сиэрин-туомун кэнниттэн, Көтөр фабрикатыгар сырытта. Улуус дьаһалтатыгар Бүлүү улуустарыгар оттооһуну тэрийии боппуруостарынан сүбэ мунньаҕы салайан ыытта. Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Атласов, Бўлүү улууһун баһылыга Сергей Винокуров, Сунтаар улууһун баһылыга Анатолий Григорьев, Ньурба улууһун баһылыга Алексей Иннокентьев уонна тэриллиилээх хаһаайыстыбалар салайааччылара иһитиннэрии оҥордулар, туруорсууларын тиэртилэр.

Ньуртба улууһугар нэһилиэктэр оҥорор билгэлээһиннэрин быһыытынан, 10 нэһилиэк окко былаанын толорорго суоттанан олорор. Барыллаан ааҕыынан улуус үрдүнэн 33030 туоннаны оттуурга былааннанар, ол эбэтэр былаан 98%-нын. Өрөспүүбүлүкэ отторо тиийбэт атын улуустарыгар 2100 т оту атыылыырга суоттанабыт. Күн бүгүн ходуһаҕа 1087 киһи, 546 тиэхиньикэ тахсан үлэлии сылдьар. От ыйын 15 к. туругунан 1890 гаа ходуһа охсулунна уонна 422 т от бэлэмнэннэ.

Алексей Иннокентьев Ньурба улууһугар биир улахан стратегическай суолталаах хайысхаларыгар - сүөһү аһылыгын базатын хаҥатыыга, мелиорацияҕа тохтоото. Айсен Николаевтан Марха уҥуор сытар нэһилиэктэри хааччыйар мелиоративнай системалары чөлүгэр түһэрэр үлэлэри ыксатарыгар көрдөстө, Тыа хаһаайыстабытын министиэристибэтин кытта мелорацияҕа бииргэ үлэлээһиҥҥэ сөбүлэҥ түһэрсиллэрэ наадатын бэлиэтээтэ. Билиҥҥитэ "Муоһааны" мелиоративнай система Таркаайы нэһилиэгин эрэ хааччыйар. Дьиҥэ, манна баар "Сата" уонна "Төрўт" мелиоративнай систиэмэлэри сөргүттэххэ, Марха уҥуоргу нэһилиэктэри барытын да кэриэтэ хааччыйар кыахтаахтар. Ньурба улууһугар 5 сыллаах мелиоративнай үлэлэр бырагыраамаларын бырайыага оҥоһуллан бүттэ. Бу бырагыраама олоххо киирдэҕинэ нүөлсүтүллэр сирдэр иэннэрэ 2160 гаанан улаатыахтаах, сүрүн күөллэрбит чөлүгэр түһүөхтээхтэр, сүөһү-сылгы ахсаанын элбэтэр кыах үөскүүр. Тиһэҕэр баһылык Ньурба улууһунааҕы ветуправление лабораториятын дьиэтин өрөмүөнүн туруоруста.

"Күндээдэ" АУо гендириэктэрэ Александр Алексеев тэрилтэтин үлэтин туһунан сиһилии билиһиннэрдэ. 33 үлэһиттээх хаһаайыстыбаҕа 716 ынах сүөһү, ол иһигэр 248 ынах, итиэннэ 349 сылгы баар, биэтэ - 170. Сыл бастакы аҥарыгар 233 ынах төрөөтө, баалабайынан 170 т үүт ыанна, 140,4 т үүт туттарылынна. Окко 1010 т былааннаахтар, 10 тыраахтырдаах 3 звено үлэлии сылдьар. Тэрилтэ финансовай чэбдигириигэ баран үлэтин көрдөрүүлэрэ уонна үлэһиттэр үлэлиир усулуобуйалара тубуста.

Сүбэ мунньахха аҥардас оттооһун эрэ туһунан буолбакка, мелиорация, тиэхиньикэнэн хааччыллыы, сири оҥоруу, үүт соҕотуопкатын уо.д.а. боппуруостар таарылыннылар. Үгүс ыйытыктар киирэн хоруйданнылар. Улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын департаменын салайааччыта Иван Егоров Степан Васильев аатынан сылгы собуотун базатыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрилтэни тэрийэр туһунан боппуруоһу көтөхтө. Улууспут салалтата бу боппуруоска ылсан үлэлэспитэ балачча буолла, ол эрээри өрөспүүбүлүкэ өттүттэн чопчу быһаарыы ылылла илик. Айсен Николаев бу боппуруоһу СӨ Бырабыыталыстыбатын иннигэр туруоран, итини быһаарар наадалааҕын бэлиэтээтэ.

Улуус Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ Сергей Евсеев үүккэ субсидияны ыанар ынахха биэрэр тоҕоостооіун, соҕотуопка тэрилтэлэрин үлэлэригэр элбэх сыыһа-халты баарын, хонтуруол мөлтөҕүн эттэ.

Ил Тўмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Феодосия Габышева агро-оскуолалары өйүүр наадатын бэлиэтээн туран, Ил Дархан Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр бу механизмын оҥороругар сорудахтыырыгар көрдөстө. Итиннэ хоруйдаан, Айсен Николаев бары агро-оскуолалар биир тэҥ үчүгэйдик ўлэлии буолбатахтарын, кинилэргэ ревизия ыытан үчүгэйдик ўлэлиир агро-оскуолаларга көмө оҥоһуллуоҕун эттэ.

Айсен Николаев Бүлүү улуустарыгар от үчүгэйдик үүммүтүнэн сибээстээн, атын улуустарга атыылыырга анаан 1500-түү-2000-лыы туонна оту бэлэмнииргэ сорудахтаата. Үүт субсидиятыгар уларытыыны киллэрэргэ толкуйдана сылдьарын, тус көмөлтө хаһаайыстыбаларга ыанар ынахха субсидияны көрөр, тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга туттарар үүттэригэр субсидияны хаалларар, итиэннэ кээмэйин улаатыннарар туһунан этиилэр үөрэтиллэ сылдьалларын, сотору быһаарыы ылыллыаҕын иһитиннэрдэ. Финансовай чэбдигирдиигэ тэриллиилээх хаһаайыстыбалар билигин 100-тэн итэҕэһэ суох ынахтаах буоллахтарына көмө оҥоһуллан кэллэ. Ил Дархан бу алын кээмэйин намтатар туһунан быһаарыы ылыммытын, 25 ынахтаах тэриллиилээх хаһаайыстыбалар финансовай чэбдигирдии бырагырааматыгар киирсиэхтэрэ диэн этиитин мунньах кыттыылаахтара ытыс тыаһынан көрүстүлэр. Ити боппуруос Т/х министиэристибэтин уонна СӨ Бырабыыталыстыбатын салалтатын кытта тиһэҕэр тиэрдиллиэіэ.

СӨ Ил Дархана сўбэ мунньах кэнниттэн сонуннары киэҥник тарҕатар сириэстибэлэргэ анаан интервью биэрдэ:

"Ньурбаҕа кэлэн өрөспүүбүлүкэ уонна Ньурба улууһун улахан патриота, олус үчүгэйдик билэр киһим Варвара Петрова сквер-уһаайбатыгар сырыттым. Кини мраморынан оҥоһуллубут мөссүөнүн көрөрўм олус үөрүүлээх этэ. Кинини биир дойдулаахтара хайдах курдук ытыктыылларын, кининэн киэн тутталларын көрөбүн. Маннык дьоммутуттан аҕа саастаахтар уонна эдэр көлүөнэ холобур ылыахтаахпыт.

Билигин "Бүлүү" федеральнай суолу тупсаран оҥоруу чэрчитинэн муосталар тутууларын үлэтэ көхтөөхтүк барара үөрдэр. Марха өрүскэ өрөспүүбүлүкэҕэ саамай улахан, 600-чэ м усталаах муоста тутулла турар, 6 км кэриҥэ муостаҕа киирэр суоллаах, үрэхтэри туоруур 2 дьоҕус муосталаах. Бу муоста бүтэн сэтинньи ыйга аһыллыыта Бүлүү улуустарын, ону ааһан бүтүн Саха сирин арҕаа өттүн олохтоохторугар тырааныспар кыһалҕаларын арыый хаачыстыбалаахтык быһаарарга кыах биэрэр. Маннык үлэ салҕаныаҕа. Былаан быһыытынан эһиил Түүкээн үрэҕи туоруур муоста бүтүөҕэ. Оччоҕо Мирнэйтэн Дьокуускайга диэри сүнньүнэн Бүлүү өрүһү туоруурга кыра муосталар, итиэннэ Үөһээ Бүлүү аннынан улахан муоста тутуллаллара хаалыаҕа. Манна "Бүлүү" Упрдорга туһааннаах бырайыак баар, үлэ барыаҕа. 5 сыл иһигэр Үөһээ Бүлүү аннынан муоста тутуутун үлэтэ саҕаланыаіа диэн эрэнэбин.

Биллэн турар, Бүлүү бөлөх улуустарыгар тыа хаһаайыстыбатын боппуруостара улахан суолталаахтар. Ол иһин биһиги тыа хаһаайыстыбатын эбийиэктэригэр сырыттыбыт, отчуттары, мелиоратордары көрүстүбүт. Күн иккис аҥарыгар Бүлүү улуустарын баһылыктара, нэһилиэктэр баһылыктара уонна тэриллиилээх хаһаайыстыбалар салайааччылара кыттыылаах, Бүлүү улуустарыгар оттооһуҥҥа сүбэ мунньаҕы ыыттым. Быйыл айылҕа көмөтүнэн от үүнүүтэ үчүгэй. Ол иһин Бүлүү улуустара бэйэлэрин эрэ хааччыммакка, биирдии бэйэлэрэ 1500-2000 т кэриҥин өрөспүүбүлүкэ страховой саппааһыгар анаан оттуохтаахтар. Онно эмиэ толору сөбүлэстилэр.

Мунньахха оттооһун эрэ туһунан буолбакка, киэҥник кэпсэттибит. Мэгэдьэк боруода сылгытын иитиигэ аналлаах судаарыстыбаннай тэрилтэни тэрийиигэ бырайыагы өйөөһүнтэн саҕалаан, үүтү субсдиялаааһыҥҥа, мелиорацияҕа бүгүн ылыммыт быһаарыыларбыт Ньурба уонна Бүлүү улуустарын эрэ буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарар кыаҕы биэриэхтэрэ.

Дьон көхтөөхтүк үлэлиир, айар-тутар баҕалааҕын мин сөбүлээтим. Бу чуолаан өр кэтэһиилээх Ньурба тыйаатырын 1-кы сыбаайатын түһэрэрбитигэр көһүннэ. Бу түгэни тыйаатыр 53 сыл анараа өттүгэр тэриллибит күнүттэн күүппүтэ. Ити кэм устатыгар тыйаатыр кэлэктиибэ тыйаатарга анамматах дьиэлэргэ көһө сылдьан үлэлээн кэллэ. Бу тутуу "АЛРОСА-Ньурба" 10%-наах аахсыйатын атыытыттан киирбит харчы суотугар, РИК нөҥүө үбүлэнэр. 2021 с. тутуллан бүтүөҕэ. Ону сэргэ Ньурбаҕа бэртээхэй тыйаатыр баар буолуоҕа. Мин санаабар, бу бүтүн Саха сирин арҕаа өттүгэр култуура эйгэтэ сайдарыгар, арыый үрдүк таһымҥа тахсарыгар кыах биэриэҕэ".

Ааптар: Геннадий Антонов.





Рубрика:  Общество
Регион:  Нюрбинский
Источник информации:  Администрация МР Нюрбинский район
Количество показов: 249
Рубрика: Общество Район: Нюрбинский Источник информации: Администрация МР Нюрбинский район
Дата публикации: 2019-07-19 15:41:23
Дата изменения: 2020-02-13 19:13:12 Опубликовано на сайте: СахаТаймс - информационно-справочный портал Республики Саха (Якутия)



Новости района: Нюрбинский 

Новости рубрики "Общество"
Компания Инфомастер

Возврат к списку